Όλοι έχουμε βρεθεί στη δυσάρεστη θέση να λέμε στον εαυτό μας: «Πάλι τα ίδια έκανα». Είτε πρόκειται για ερωτικές επιλογές είτε για επαγγελματικές αποφάσεις ή φιλίες, φαίνεται πως πέφτουμε ξανά και ξανά στις ίδιες παγίδες. Γιατί άραγε; Η αλήθεια είναι πως το μυαλό μας, όσο εκπληκτικό και αν είναι, συχνά λειτουργεί με τρόπους που μας παρασύρουν σε γνώριμα – και συχνά λάθος – μονοπάτια.
Οι ψυχολόγοι έχουν εντοπίσει συγκεκριμένους μηχανισμούς που παραμορφώνουν την κρίση μας. Με απλά λόγια, κάποιες σκέψεις ή συναισθήματα «μασκαρεύονται» ως ορθολογικά επιχειρήματα, ενώ στην πραγματικότητα μας οδηγούν σε μη ρεαλιστικές εκτιμήσεις. Ας δούμε πώς λειτουργούν αυτές οι γνωστικές μεροληψίες και πώς μπορούμε να τις αναγνωρίσουμε προτού μας παρασύρουν ξανά.
Οι παγίδες της σκέψης που επηρεάζουν τις αποφάσεις σου
Η αντίληψή μας δεν είναι πάντα τόσο αντικειμενική όσο πιστεύουμε. Διαφορετικοί μηχανισμοί επηρεάζουν τη λογική μας και μας κάνουν να βλέπουμε – ή να αγνοούμε – πλευρές της πραγματικότητας που θα έπρεπε να εξετάζουμε πιο ψύχραιμα.
Ορθολογικοποίηση: Δικαιολογείς, αντί να δεις καθαρά
Όταν θέλεις πολύ κάτι, είναι εύκολο να πείσεις τον εαυτό σου ότι όλα είναι όπως πρέπει – ακόμη και όταν έχεις αμφιβολίες. Η ορθολογικοποίηση είναι ένας αμυντικός μηχανισμός που σου επιτρέπει να αγνοείς τα «καμπανάκια» που χτυπούν. Δικαιολογείς τη συμπεριφορά του άλλου, καθησυχάζεις τον εαυτό σου ή επαναπροσδιορίζεις την πραγματικότητα ώστε να χωρέσει στις επιθυμίες σου.
Ένα κλασικό παράδειγμα είναι όταν μπαίνεις σε παρόμοια σχέση με την προηγούμενη, παρότι ξέρεις ότι δεν λειτούργησε. Εστιάζεις σε μικρές διαφορές και πείθεις τον εαυτό σου ότι αυτή τη φορά θα είναι αλλιώς. Τις περισσότερες φορές, όμως, είναι απλώς τα ίδια λάθη σε νέα συσκευασία.
Μοτίβο αντίθεσης: Βλέπεις το “πιο καλό”, όχι το “αρκετά καλό”
Όταν συγκρίνεις κάτι νέο με κάτι παλιό που σε απογοήτευσε, υπάρχει ο κίνδυνος της ψευδούς ελπίδας. Αν ο νέος σύντροφος δείχνει έστω και λίγο πιο «ζεστός» από τον προηγούμενο, μπορεί να θεωρείς αυτόματα ότι αποτελεί καλύτερη επιλογή. Στην πραγματικότητα, η βελτίωση είναι συχνά επιφανειακή ή ανεπαρκής για να δημιουργηθεί μια ουσιαστική σχέση.
Η σύγκριση λοιπόν δεν πρέπει να γίνεται μόνο με βάση το παρελθόν. Το ζητούμενο είναι ποιος ανταποκρίνεται σε αυτό που πραγματικά έχεις ανάγκη – όχι απλώς ποιος είναι «λίγο καλύτερος» από τον προηγούμενο.
Υπερτίμηση χαρακτηριστικών: Όταν ένα προσόν σε τυφλώνει
Το μυαλό μας έχει την τάση να δημιουργεί γενικεύσεις με βάση ένα μόνο θετικό χαρακτηριστικό. Για παράδειγμα, όταν γνωρίζεις ένα άτομο ελκυστικό εμφανισιακά ή οικονομικά ανεξάρτητο, μπορεί ασυναίσθητα να του αποδίδεις και άλλες αρετές, όπως συναισθηματική ωριμότητα ή ηθική ακεραιότητα. Το αποτέλεσμα; Αγνοείς ενδείξεις που υποδηλώνουν το αντίθετο.
Η υπερφόρτωση ενός γνώρισματος σε κάνει λιγότερο αντικειμενικό και αυξάνει τις πιθανότητες να απογοητευτείς όταν η πραγματική εικόνα ξεδιπλωθεί.
Μεροληψία κοινωνικής πίεσης: Οι γνώμες των άλλων σβήνουν τη δική σου
Κάποιες αποφάσεις τις παίρνουμε όχι επειδή πιστεύουμε ότι είναι σωστές, αλλά επειδή το περιβάλλον μας μάς σπρώχνει προς τα εκεί. Φίλοι, οικογένεια, ακόμη και κοινωνικά «ρολόγια» («πότε θα παντρευτείς;») μπορούν να μας κάνουν να αμφισβητήσουμε το ένστικτό μας. Ακόμη κι αν νιώθουμε εσωτερική επιφύλαξη, επικρατεί η ανάγκη να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες των άλλων.
Αυτό οδηγεί πολλές φορές σε επιλογές που στηρίζονται περισσότερο στον φόβο της μοναξιάς ή της κριτικής παρά σε ουσιαστική σύνδεση. Η κοινωνική πίεση, λοιπόν, δεν είναι απλώς εξωτερική· γίνεται εσωτερική φωνή που παραμορφώνει τη δική μας κρίση.
Πώς να προστατευτείς από τις μεροληψίες
Η επίγνωση είναι το πρώτο βήμα. Όταν καταφέρνεις να εντοπίσεις αυτές τις μεροληψίες στη δική σου σκέψη, ήδη έχεις μειώσει τον κίνδυνο να τις υποκύψεις.
- Να είσαι σκληρά ειλικρινής με τον εαυτό σου. Αναρωτήσου αν επαναλαμβάνεις μοτίβα. Τι αναζητάς στ’ αλήθεια; Αν οι επιλογές σου αποτυγχάνουν συστηματικά, μάλλον κάτι χρειάζεται επαναξιολόγηση.
- Ζήτησε γνώμες, αλλά κράτα δική σου πυξίδα. Οι εξωτερικές απόψεις είναι χρήσιμες – κυρίως όταν προέρχονται από ανθρώπους που θέλουν το καλό σου – αλλά δεν αντικαθιστούν την προσωπική σου κρίση.
- Παρατήρησε τη συμπεριφορά, όχι τις υποσχέσεις. Ποια είναι η σταθερή συμπεριφορά του άλλου; Τι δείχνει η ιστορία του; Οι πράξεις μιλούν πιο δυνατά από τις λέξεις.
Οι κακές αποφάσεις δεν είναι προϊόν αδυναμίας – συνήθως είναι αποτέλεσμα μηχανισμών που λειτουργούν στο παρασκήνιο. Με διορατικότητα, αυτογνωσία και ψυχραιμία, μπορείς να αναγνωρίσεις τα μοτίβα σου και να σπάσεις τον φαύλο κύκλο. Η αλήθεια είναι ότι μπορείς να επιλέξεις διαφορετικά – και καλύτερα. Χρειάζεται μόνο να εμπιστευτείς λιγότερο τη βιασύνη σου και περισσότερο τον βαθύ εαυτό σου.
