Σε κάθε σχέση, επαγγελματική ή προσωπική, η υγεία των αλληλεπιδράσεων κρίνεται από το κατά πόσο και οι δύο πλευρές σέβονται τα όρια, επικοινωνούν ουσιαστικά και προσφέρουν υποστήριξη. Τι γίνεται, όμως, όταν απέναντί μας έχουμε έναν άνθρωπο που φαίνεται να μας εξαντλεί συναισθηματικά, ασκεί πίεση ή μας χειραγωγεί; Τότε έρχεται το ερώτημα: ποιος είναι ο δικός μας ρόλος σε αυτή τη σχέση —και πόση ευθύνη φέρουμε;
Πώς γεννιέται η τοξικότητα
Σύμφωνα με ειδικούς όπως ο γιατρός Mario Alonso Puig και η ψυχολόγος Ester López, η τοξική συμπεριφορά δεν είναι εγγενές χαρακτηριστικό. Αντίθετα, προκύπτει μέσα από προσωπικές συναισθηματικές πληγές και παιδικά τραύματα που δεν έχουν επουλωθεί. Όταν ένα άτομο μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούν η χειραγώγηση και η συναισθηματική κακοποίηση, αποκτά σταδιακά δυσλειτουργικά πρότυπα συμπεριφοράς που μεταφέρονται και στην ενήλικη ζωή του.
Αν αυτά τα μοτίβα δεν αντιμετωπιστούν, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: ο πόνος του ενός προβάλλεται στον άλλον μέσα από έλεγχο, απόρριψη ή επιθετικότητα, και έτσι δημιουργούνται «τοξικές σχέσεις» με συνεχή συγκρούσεις και συναισθηματική εξάντληση.
Πώς επηρεάζει εμάς η τοξική δυναμική
Όταν σχετιζόμαστε με έναν τοξικό άνθρωπο, είναι φυσικό να αισθανόμαστε ότι εκείνος φέρει το μεγαλύτερο μερίδιο της ευθύνης. Όμως, όπως επισημαίνει η López, η δυναμική αυτή δεν διατηρείται από μόνη της. Συχνά, συμμετέχουμε με τρόπους που δεν συνειδητοποιούμε αμέσως. Μπορεί να έχουμε μάθει —χωρίς να το καταλαβαίνουμε— να υιοθετούμε τον ρόλο του «σωτήρα»: να θέλουμε να διορθώσουμε, να σώσουμε ή να αλλάξουμε τον άλλον εις βάρος της δικής μας ισορροπίας.
«Όποιος μένει κοντά σε αυτές τις δυναμικές και επιτρέπει την υπέρβαση των ορίων του, έχει επίσης πράγματα που πρέπει να μάθει», αναφέρει η θεραπεύτρια.
Μπορεί να αλλάξει ένας τοξικός άνθρωπος;
Η απάντηση είναι ναι —αλλά μόνο αν το θέλει ο ίδιος. Όσα επιχειρήματα κι αν του παρουσιάσουμε, όσες ευκαιρίες κι αν του δώσουμε, δεν πρόκειται να αλλάξει αν δεν πάρει την εσωτερική απόφαση. Το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι το επίπεδο συνείδησης του κάθε ανθρώπου και η ειλικρινής του διάθεση να δουλέψει με τον εαυτό του.
- Η αλλαγή ξεκινά από την αναγνώριση του προβλήματος
- Συνεχίζεται με τη θέληση για προσωπική εξέλιξη
- Ολοκληρώνεται με αυτογνωσία και αυτοσυμπόνια
Επομένως, αν προσπαθείτε μάταια να αλλάξετε κάποιον που δεν δείχνει πρόθεση, ίσως ήρθε η ώρα να αναρωτηθείτε τι σας κρατάει εκεί. Μήπως κι εσείς έχετε υιοθετήσει έναν τοξικό ρόλο χωρίς να το συνειδητοποιείτε;
Πώς μπορούμε να προστατευτούμε – και να εμπνεύσουμε
Το ισχυρότερο εργαλείο που έχουμε απέναντι στη τοξικότητα δεν είναι ο έλεγχος ούτε η κριτική. Είναι το προσωπικό παράδειγμα. Όταν φροντίζουμε τον εαυτό μας, θέτουμε ξεκάθαρα όρια και δείχνουμε σεβασμό στις ανάγκες και στις αξίες μας, στέλνουμε ένα σαφές μήνυμα: αυτή είναι η ποιότητα σχέσης που αξίζω.
Η απομάκρυνση από μια τοξική σχέση δεν είναι πάντα εύκολη ή άμεση. Είναι όμως θεμιτή και, πολλές φορές, αναγκαία. Αντίστοιχα, όταν ο άλλος άνθρωπος επιθυμεί την αλλαγή και τη δουλεύει ειλικρινά, μπορεί να υπάρξει ελπίδα από κοινούς δρόμους αυτογνωσίας και εξέλιξης.
Οι τοξικές σχέσεις μάς καλούν να κοιτάξουμε βαθύτερα: όχι μόνο τον άλλον, αλλά και τον εαυτό μας. Τον ρόλο που παίζουμε, τα όρια που δεν θέσαμε, τις ανάγκες που θυσιάσαμε. Και είναι μέσα από αυτή την ενδοσκόπηση που μπορούμε να μετατρέψουμε την εμπειρία του πόνου σε εργαλείο προσωπικής εξέλιξης. Ίσως, τελικά, ο πραγματικός μας ρόλος δεν είναι να «διορθώσουμε» τον τοξικό άνθρωπο —αλλά να θεραπεύσουμε τον εαυτό μας. Και μέσα από αυτό, να δείξουμε τον δρόμο.
