Η Ελλάδα κατέχει για μία ακόμη χρονιά τη θλιβερή πρωτιά στην Ευρώπη όσον αφορά την κατανάλωση και κατάχρηση αντιβιοτικών, σύμφωνα με τα νέα στοιχεία που δόθηκαν στη δημοσιότητα στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Εβδομάδας Ευαισθητοποίησης για την Αντοχή των Μικροβίων στα Αντιβιοτικά. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί την τελευταία δεκαετία, οι αριθμοί επιβεβαιώνουν ότι η χώρα μας δεν έχει ακόμη αποβάλει τις κακές συνήθειες γύρω από την αλόγιστη χρήση αυτών των κρίσιμων για τη δημόσια υγεία φαρμάκων.
- Η αλόγιστη χρήση συνεχίζεται – Τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας
- Οι συνέπειες της υπερκατανάλωσης – Μια αόρατη απειλή
- Η αντοχή των μικροβίων στην Ελλάδα – Μια σιωπηλή πανδημία
- Θάνατοι από πολυανθεκτικά μικρόβια – Οι αριθμοί σοκάρουν
- Νοσοκομεία και αντιβιοτικά – Ένα σύστημα σε κίνδυνο
- Ο ρόλος της ενημέρωσης – Μια μάχη που μπορεί να κερδηθεί
Μία επικίνδυνη παράδοση που διαρκεί για περισσότερο από μία δεκαετία φαίνεται να συνεχίζεται, με τα ελληνικά νοικοκυριά να φυλούν αντιβιοτικά στα ψυγεία τους «για ώρα ανάγκης», και με ασθενείς να επιμένουν να πιέζουν τους γιατρούς για συνταγές – ακόμη και όταν δεν χρειάζονται. Αυτές οι πρακτικές δεν είναι μόνο ξεπερασμένες αλλά και απειλητικές για την υγεία, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των μικροβίων στις υπάρχουσες φαρμακευτικές θεραπείες και περιορίζοντας δραματικά τις δυνατότητες θεραπείας στο μέλλον.
Στο επικίνδυνο αυτό σκηνικό αναφέρονται αναλυτικά τα πορίσματα της KΑΠΑ Research για το 2023, τα οποία παρουσιάστηκαν από τον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Χημειοθεραπείας και το Ελληνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Η αλόγιστη χρήση συνεχίζεται – Τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας
Η έρευνα της KΑΠΑ Research διεξήχθη μεταξύ 4 και 7 Νοεμβρίου 2023, σε πανελλαδικό δείγμα 1.097 ατόμων από τις 13 Περιφέρειες της χώρας. Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα είναι ότι το 75% των συμμετεχόντων παραδέχτηκε πως κατανάλωσε τουλάχιστον ένα αντιβιοτικό κατά τη διάρκεια των τελευταίων 12 μηνών. Το 32% δήλωσε ότι διατηρεί στο σπίτι αντιβιοτικά για μελλοντική χρήση, ενώ 1 στους 4 Έλληνες έχει ήδη «εφοδιαστεί» με τέτοια φάρμακα, πιθανώς χωρίς σαφή ιατρική οδηγία.
Αν και από το 2020 ισχύει η υποχρεωτική συνταγογράφηση αντιβιοτικών, πράγμα που έχει φέρει αισθητά θετικά αποτελέσματα (μόλις το 6% των ερωτηθέντων παραδέχεται σήμερα ότι έλαβε αντιβιοτικά χωρίς συνταγή – από 16% το 2013), οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Η μείωση είναι μεν ενδεικτική της προόδου, αλλά παραμένει εύθραυστη και εξαρτάται από τη διαρκή ενημέρωση και αλλαγή νοοτροπίας των πολιτών.
Στους λόγους χρήσης των αντιβιοτικών, καταγράφηκαν περιπτώσεις για χειρουργικές επεμβάσεις ή χρόνιες ασθένειες (21%), για οδοντιατρικά προβλήματα (16%), για λοιμώξεις όπως ουρολοιμώξεις και δερματικές (11%), ενώ το 19% ανέφερε ως προϊόν χρήσης τη βήχα, τις βρογχίτιδες και αναπνευστικά προβλήματα. Το 3% γνωρίζει για το φαινόμενο της ανθεκτικότητας των μικροβίων στα αντιβιοτικά, ενώ το 55% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι έχει ακούσει ή διαβάσει για την υπερκατανάλωση αντιβιοτικών στην Ελλάδα.
Οι συνέπειες της υπερκατανάλωσης – Μια αόρατη απειλή
Η άλογη λήψη αντιβιοτικών έχει σοβαρές συνέπειες πέρα από τις κοινές παρενέργειες. Όπως επισήμανε η λοιμωξιολόγος και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Χημειοθεραπείας, καθηγήτρια Κυριακή Κανελλακοπούλου, πολλές από τις συνηθισμένες χειμωνιάτικες ιώσεις, όπως το κοινό κρυολόγημα, η βρογχίτιδα και η ιγμορίτιδα δεν απαιτούν αντιβιοτικά, αφού προκαλούνται από ιούς και όχι βακτήρια. Παρ’ όλα αυτά, σημαντική μερίδα του πληθυσμού επιμένει να ζητά από γιατρούς αντιβίωση ακόμα και για πονόδοντο ή πυρετό τριών ημερών.
Οι παρενέργειες της λανθασμένης χρήσης περιλαμβάνουν αλλεργικές αντιδράσεις όπως δερματικά εξανθήματα, κρίσεις άσθματος και ακόμα και αλλεργικού σοκ, διαταραχές στο ήπαρ και στα νεφρά, αλλά και σοβαρές γαστρεντερικές επιπλοκές όπως η ψευδομεμβρανώδης κολίτιδα, με θνητότητα άνω του 20%. Το πιο σοβαρό, όμως, και αθόρυβο πρόβλημα είναι η ανάπτυξη ανθεκτικών βακτηρίων, τα οποία δεν ανταποκρίνονται πλέον στη θεραπεία με γνωστά φάρμακα.
Η χρήση αντιβιοτικών χωρίς λόγο, όχι μόνο δεν βοηθά, αλλά μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Τα αντιβιοτικά δεν είναι βιταμίνες ούτε παυσίπονα. Χρειάζονται ιατρική κρίση», σημειώνει η κ. Κανελλακοπούλου.
Η αντοχή των μικροβίων στην Ελλάδα – Μια σιωπηλή πανδημία
Η Ελλάδα συνεχίζει να είναι πρωταθλήτρια και στον τομέα της μικροβιακής αντοχής. Αυτό σημαίνει πως σε μεγαλύτερο ποσοστό απ’ ό,τι σε άλλες χώρες, τα μικρόβια που ευθύνονται για λοιμώξεις έχουν αναπτύξει αντίσταση στα πιο ισχυρά φάρμακα, μετατρέποντας ακόμα και απλές λοιμώξεις σε δυσεπίλυτα ιατρικά ζητήματα. Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC), η χώρα μας είναι στην κορυφή της λίστας όσον αφορά την κατανάλωση και την ακόλουθη αντοχή στα αντιβιοτικά, τόσο στην κοινότητα όσο και στα νοσοκομεία.
Χαρακτηριστικά, μικρόβια όπως ο πνευμονιόκοκκος – υπεύθυνος για πνευμονίες και ιγμορίτιδες – παρουσιάζουν αντοχή σε ποσοστά 40% έως 60%, ενώ για τα κολοβακτηρίδια που προκαλούν ουρολοιμώξεις, η αμπικιλλίνη έχει χάσει την αποτελεσματικότητά της κατά περισσότερο από 50%. Το ίδιο ισχύει και για τις κινολόνες, με πάνω από 20% ανθεκτικότητα, καθιστώντας τη χρήση τους πρακτικά απαγορευτική.
Θάνατοι από πολυανθεκτικά μικρόβια – Οι αριθμοί σοκάρουν
Το κόστος της κατάχρησης δεν είναι μόνο υγειονομικό αλλά και τραγικά ανθρώπινο. Σύμφωνα με τις επισημάνσεις της καθηγήτριας Παθολογίας Ελένης Γιαμαρέλλου, κατά το 2019 περίπου 1,27 εκατομμύρια άνθρωποι σε παγκόσμιο επίπεδο πέθαναν άμεσα εξαιτίας της μικροβιακής αντοχής, ενώ ακόμη 4,9 εκατ. θάνατοι αποδόθηκαν έμμεσα σε αυτή. Στην Ευρώπη, το 2020, καταγράφηκαν περισσότερες από 800.000 λοιμώξεις από πολυανθεκτικά μικρόβια, με 35.000 θανάτους.
Η Ελλάδα κατέχει το αρνητικό ρεκόρ, με 20 θανάτους ανά 100.000 πολίτες, ακολουθούμενη από την Ιταλία με 19, την Κύπρο και την Πορτογαλία με 10 και την Πολωνία με 9. Άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ολλανδία και η Νορβηγία, καταγράφουν μόλις 2 θανάτους ανά 100.000 άτομα, αναδεικνύοντας ξεκάθαρα πόσο καθοριστική είναι η ιατρική προσέγγιση και η κοινωνική στάση απέναντι στην αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών.
Νοσοκομεία και αντιβιοτικά – Ένα σύστημα σε κίνδυνο
Η κρίση δεν περιορίζεται μόνο στην κοινότητα. Στα ελληνικά νοσοκομεία, η υπερχρήση ισχυρών αντιβιοτικών όπως οι καρβαπενέμες – φάρμακα τελευταίας γραμμής – έχει οδηγήσει στη σταδιακή απώλεια της αποτελεσματικότητάς τους. Όπως προτείνει η κ. Γιαμαρέλλου, είναι ζωτικής σημασίας να τοποθετηθούν, τουλάχιστον στα τριτοβάθμια νοσοκομεία, ειδικά εκπαιδευμένοι λοιμωξιολόγοι και φαρμακοποιοί με αποκλειστική ευθύνη την επιτήρηση της χορήγησης αντιβιοτικών. Το μέτρο αυτό δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα.
Ο ρόλος της ενημέρωσης – Μια μάχη που μπορεί να κερδηθεί
Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών συνεχίζει, για δέκατη συνεχή χρονιά, την πανελλαδική εκστρατεία ενημέρωσης με τίτλο «Μύθοι και Αλήθειες για τα Αντιβιοτικά και τα Εμβόλια», επιδιώκοντας να διαμορφώσει μια υγιέστερη σχέση της κοινωνίας με τη φαρμακευτική πρόληψη. Αυτή η προσπάθεια δεν απευθύνεται μόνο σε ασθενείς, αλλά στο ευρύτερο κοινό, προτάσσοντας την ανάγκη προσωπικής ευθύνης, συνετής ιατρικής πρακτικής και ισχυρής πολιτικής βούλησης.
Η μάχη κατά της μικροβιακής αντοχής δεν είναι στρατηγική ενάντια στο φάρμακο – είναι μία μάχη για την ορθή και αποτελεσματική του χρήση. Η γνώση, η υπομονή, η εμπιστοσύνη στον γιατρό και η εφαρμογή των κατευθυντήριων οδηγιών μπορούν να κάνουν τη διαφορά ανάμεσα στην υγειονομική κρίση και τη θεραπευτική αποτελεσματικότητα.
Η ανάγκη αλλαγής στάσης απέναντι στα αντιβιοτικά δεν αφορά μόνο τους γιατρούς και τις κρατικές δομές, αλλά και τον κάθε πολίτη ατομικά. Μέχρι να επέλθει ουσιαστική αλλαγή κουλτούρας, ο φαύλος κύκλος της υπερκατανάλωσης και των ανθεκτικών βακτηρίων θα παραμένει η σιωπηλή πανδημία της εποχής μας – και η μοναδική άμυνα απέναντί της, είναι η υπευθυνότητα όλων μας.
