Κάθε χρόνο στις 24 Ιουνίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά το Γενέσιον του Τιμίου Προδρόμου. Όμως, το βράδυ της παραμονής (23 Ιουνίου), σε κάθε γωνιά της Ελλάδας αναβιώνει ένα από τα πιο αρχαία, ατμοσφαιρικά και αγαπημένα έθιμα της ελληνικής παράδοσης: Οι φωτιές του Αϊ-Γιάννη και ο Κλήδονας.
Πρόκειται για μια γιορτή που ενώνει τα χριστιανικά στοιχεία με τις αρχαίες δοξασίες για τον ήλιο, το καλοκαίρι και την κάθαρση. Αλλά γιατί πηδάμε πάνω από φωτιές; Και τι ακριβώς είναι το περίφημο “αμίλητο νερό”;
Οι φωτιές και τα πρωτομαγιάτικα στεφάνια
Ο Άγιος Ιωάννης ονομάζεται στον λαό “Λαμπαδάρης”, “Φανιστής” ή “Ριγανάς”. Το πιο χαρακτηριστικό έθιμο της παραμονής είναι το άναμμα μεγάλων φωτιών στις γειτονιές και τις πλατείες των χωριών. Σε αυτές τις φωτιές καίγονται τα ξερά πρωτομαγιάτικα στεφάνια.
Η φωτιά έχει συμβολικό χαρακτήρα. Θεωρείται ότι διώχνει τα κακά πνεύματα, τις αρρώστιες και την κακοτυχία. Μικροί και μεγάλοι πηδούν πάνω από τις φλόγες τρεις φορές (τον ιερό αριθμό της Τριάδας) φωνάζοντας συνήθως ευχές όπως «Άγια μέρα, άγια νύχτα, να μεν έχω κακό χρόνο» ή «Να φύγουν οι ψύλλοι και οι κοριοί!». Το άλμα πάνω από τη φωτιά συμβολίζει την κάθαρση και τη μετάβαση στο καλοκαίρι με υγεία και δύναμη.
Τι είναι ο Κλήδονας και το “Αμίλητο Νερό”;
Παράλληλα με τις φωτιές, αναβιώνει το έθιμο του Κλήδονα (από την αρχαία λέξη “κληδών” που σημαίνει οιωνός ή μαντικό σημάδι). Ήταν κυρίως η γιορτή των ανύπαντρων κοριτσιών, που έψαχναν να δουν ποιον θα παντρευτούν.
Η διαδικασία ξεκινούσε το πρωί της παραμονής. Ένα κορίτσι (συνήθως πρωτότοκο και με τους δύο γονείς εν ζωή) πήγαινε στην πηγή του χωριού για να φέρει νερό σε μια στάμνα. Ο κανόνας ήταν ένας και αυστηρός: Δεν έπρεπε να μιλήσει σε κανέναν σε όλη τη διαδρομή. Αυτό ήταν το “αμίλητο νερό”.
Το νερό άδειαζε σε ένα πήλινο δοχείο και κάθε κοπέλα έριχνε μέσα ένα “ριζικάρι” —ένα προσωπικό της αντικείμενο, όπως ένα δαχτυλίδι, ένα κουμπί ή ένα φρούτο. Το δοχείο σκεπαζόταν με κόκκινο πανί, κλειδωνόταν και έμενε κάτω από τον ανοιχτό ουρανό όλη τη νύχτα για να “δροσιστεί” από τα άστρα. Λέγεται μάλιστα ότι εκείνο το βράδυ, τα κορίτσια θα έβλεπαν στον ύπνο τους το πρόσωπο του μελλοντικού τους συζύγου!
Το άνοιγμα του Κλήδονα
Ανήμερα του Αϊ-Γιαννιού, το δοχείο ανοιγόταν με τραγούδια και πειράγματα. Καθώς έβγαζαν ένα-ένα τα αντικείμενα (τα ριζικάρια), έλεγαν δίστιχα —συνήθως σατιρικά ή ερωτικά— που υποτίθεται ότι προφήτευαν την τύχη και τον γάμο της κοπέλας στην οποία ανήκε το αντικείμενο.
Σήμερα, τα έθιμα αυτά μπορεί να έχουν χάσει τον μαντικό τους χαρακτήρα, αλλά παραμένουν μια υπέροχη αφορμή για να σμίξουν οι γειτονιές. Οι φωτιές ανάβουν ακόμα, τα στεφάνια καίγονται και το γέλιο πάνω από τις φλόγες συνεχίζει να ενώνει τις γενιές, κρατώντας ζωντανή την ψυχή της ελληνικής παράδοσης.
Εσείς πηδήξατε ποτέ πάνω από τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη; Μοιραστείτε τις αναμνήσεις σας!
